Przedmowa do „Pijanego pustelnika”

O przekładzie1

Rym

Przybliżając dziś polskiemu Czytelnikowi starożytną poezję chińską, chciałbym podkreślić, iż była to poezja zawsze rymowana2. W większości jednak przekładów na języki europejskie dominuje wiersz wolny (który w Chinach pojawił się dopiero w XX wieku), co może mylnie sugerować, iż starożytni Chińczycy nie znali i nie stosowali rymów.

W swoich przekładach zastosowałem wiersz rymowany o prozodii polskiego wiersza metrycznego (jedenasto- lub trzynastozgłoskowca). Starałem się też zachować układ rymów, jaki występuje w oryginale (zazwyczaj ABCB, rzadziej ABAB), choć zrezygnowałem z wielokrotnego powtarzania tego samego rymu, w czym chińscy poeci tak się lubowali i stosowali nierzadko taki sam rym w całym wierszu (czyli np. ABCBDBEBFBGB). W polskiej poezji nie ma takiego zwyczaju, a poza tym wiersz z jednolitą barwą rymu byłby zbyt monotonny, dlatego też nie powtarzam tego samego wygłosu wiersza więcej niż trzy razy w tym samym utworze.


 

Ortografia i deklinacja

Niełatwy okazał się również problem wynikający ze specyfiki gramatyczno-ortograficznej języka polskiego w zderzeniu z chińską fonologią i ortografią3.

Język polski wymaga bowiem odmiany rzeczowników, a niektóre chińskie nazwy własne (czy inne wyrazy) nie poddają się łatwo temu nowemu dla nich zwyczajowi. Dla przykładu, jeden z wierszy Tao Yuanminga nosi tytuł 五月旦作和戴主薄 („Wu yue dan zuo he Dai zhubo”). Rodzi się pytanie czy odmienić nazwisko Dai, czy też potraktować je jako nieodmienne. W przypadku nazwiska polskiego nie mielibyśmy takiej rozterki i powiedzielibyśmy np. „Do adiutanta Kowalskiego/Nowaka/Bugaja”.

Tao Yuanming,
Źródło Brzoskwiniowego Kwiatu

W przypadku nazwiska Dai napotykamy na pewną osobliwą przeszkodę, gdyż odmieniwszy to nazwisko otrzymujemy wersję: „Do adiutanta Daia4”, co brzmi niezręcznie i skłania to pozostawienia formy mianownikowej ‘Dai’ nawet w przypadku dopełniacza. Ale czy wersja: „?Do adiutanta Dai” nie byłaby jednak sprzeczna z zasadami gramatyki naszego języka? Tak jak niepoprawna jest np. wypowiedź: „*Do adiutanta Bugaj.”

Ten przykład nie jest odosobniony, mamy bowiem inny wiersz o tytule: 示周續之祖企謝景夷三郎 („Shi Zhou Xuzhi Zu Qi, Xie Jingyi san lang”), co stosując deklinację należało by przetłumaczyć w następujący sposób: „Do trzech panów: Zhou Xuzhi’ego, Zu Qiego oraz Xie Jingyiego”.

Jeśli chodzi o imiona typu Jingyi czy Xuzhi, przyjęło się, aby ich nie odmieniać; osobiście jednak uważam to za nienaturalne – ale być może nie należę do (zdecydowanej) większości w tym względzie.

Przyjęło się też, aby nie odmieniać nazwiska, kiedy występuje ono razem z imieniem. Przy czym w języku chińskim podaje się najpierw nazwisko, a dopiero potem imię. Kiedy jednak nazwisko występuje samodzielnie – jak w pierwszym z przytoczonych tytułów – jest ono odmieniane… lub nie.

Załóżmy więc, że mamy do czynienia z samymi tylko nazwiskami. W przypadku nazwiska Zu nie ma problemu, gdyż nazwiska zakończone na „u” nie odmieniają się: np. „Do pana Pompidou”, tak więc „Do pana Zu.” Inaczej jednak wygląda sprawa w przypadku nazwiska Zhou, gdyż przypomina ono fonetycznie nazwiska Shaw i Poe, które są odmieniane: np. „Do Bernarda Shawa/Allana Edgara Poego”. Forma „Zhoua” (od mianownika „Zhou”, wymowa: dżoł:dżoła) nie brzmi jednak – ani nie wygląda – zbyt elegancko. Znacznie lepiej brzmi wersja „Zhouego” (wymowa: dżołego), choć też można mieć spore wątpliwości co do jej użycia.

Problem innej nieco natury – bo czysto ortograficznej – pojawia się w tytule wiersza 與殷晉安別 („Yu Yin Jin’an bie”). Jak widać w transkrypcji, zapis nazwy własnej Jin’an wymaga apostrofu już w samym mianowniku. W polskiej ortografii natomiast, apostrof pojawia się przed końcówką fleksyjną, jeśli ostatnia litera mianownika obcego wyrazu jest, w przypadku zależnym, niewymawiana. Tytuł ten przetłumaczony na język polski wygląda jednak następująco: „Pożegnanie pana Yina z Jin’anu”, co może mylnie na pierwszy rzut oka sugerować, że „anu” jest kocówką fleksyjną.

Chińskie nazwy własne są najwyraźniej tak świeżym zjawiskiem w polskiej rzeczywistości językowej, iż native speakerzy języka polskiego nie potrafią podjąć jednoznacznej decyzji, inaczej niż ma to miejsce w przypadku nazw obcych już zadomowionych u nas jak angielskie, niemieckie czy francuskie.

Jeśli Czytelnik spotkał się już wcześniej z innymi przekładami wierszy starochińskich na język polski albo na inny język europejski, zauważy pewne niepokojące różnice między owymi przekładami a moimi. Wspominałem już o zagadnieniu rymów w dawnej poezji chińskiej i o tym że zazwyczaj są one ignorowane w tłumaczeniach, jak ignorowany jest również rytm wiersza, a cały przekład opiera się na wierszu wolnym nierymowanym. Tak nie jest w przypadku moich wersji, gdzie Czytelnik znajdzie tradycyjny polski rytm i rym – chińskiego rytmu oddać się nie da.

Leksyka 

Kolejnym aspektem wyróżniającym moje tłumaczenia od większości dostępnych przekładów jest inne oddanie w języku polskim chińskiego słowa 酒(jiu). Słowo to znaczy „napój alkoholowy” i bywa najczęściej tłumaczone słowem „wino”, choć tak naprawdę wino (tzn. alkohol z winogron) w dawnych Chinach było niemalże nieznane, a nawet obecnie nie jest zbyt popularne – choć zyskuje na popularności dosyć szybko (zwłaszcza czerwone i zwłaszcza wśród kobiet). Najpowszechniej pijanym w Chinach alkoholem był i jest 白酒 (baijiu, „biały alkohol”), który można by utożsamić z naszą wódką „czystą”, gdyż jest on przeźroczysty i wysokoprocentowy, różni się smakiem, i to znacznie, a produkowany jest najczęściej z ryżu lub z sorgo5. Nie widzę więc lepszego odpowiednika w języku polskim niż słowo „wódka” właśnie. Wyraz „wódka” jest dobrym przekładem słowa 酒 (jiu) również dlatego, że w języku polskim „wódka” ma bardzo szeroki zakres znaczeniowy i obejmuje nie tylko wódkę „czystą”, ale także wszelkiego rodzaju likiery, nalewki, koniak, whisk(e)y a nawet bimber – podobnie jak chińskie jiu, które obejmuje swym znaczeniem wszystkie alkohole (łącznie z piwem i nieszczęsnym winem6). Nie twierdzę rzecz jasna, iż każde jiu w dawnej poezji chińskiej to baijiu. Gama wódek chińskich jest bardzo szeroka (do bardzo popularnych należą również wódki ziołowe i wężówki), ale żadna z tychże wódek nie przypomina w niczym wina na tyle, aby móc ją nazwać winem.

Podobny problem występuje w przypadku słowa 車 (ju lub che), co dosłownie znaczy „pojazd”, a więc nie jest słowem zbyt przyjaznym językowi poezji i źle komponuje się w wierszu. Tłumacz musi zatem sam zdecydować, jak je oddać w języku docelowym: powóz, rydwan, wóz, fura czy może jeszcze inaczej.

Problem stanowią również tytułu urzędnicze, które nie dość że często nie mają odpowiedników ani w języku polskim, ani nawet we współczesnym języku chińskim, to w różnych okresach i pod rządami różnych dynastii, ten sam termin mógł służyć na określenie różnych stanowisk i vice-versa. Polskich wersji tych tytułów nie należy więc uważać za oficjalne odpowiedniki.

Wiersze starałem się tłumaczyć tak, aby nie odsyłać Czytelnika zbyt często do przypisów – z marnym jednak czasami skutkiem, gdyż poeta często snuje aluzje do wydarzeń historyczno-politycznych zarówno tych zaczerpniętych z własnego życiorysu, jak i z zamierzchłej przeszłości. W takich przypadkach za nieodzowne uważałem poinformowanie Czytelnika, do czego się Tao Yuanming odnosi.

W wielu utworach udało się na szczęście uniknąć przypisu, dzięki spłyceniu metafory lub zastosowaniu innej przenośni czy metonimii. Na przykład podczas gdy w ostatnim z serii dwudziestu wierszy pt. Przy wódce w oryginale występują dwie postaci mityczne: Fu Xi i Shen Nong, w tłumaczeniu czytamy o „mędrcach prześwietnych”. W tym samym wierszu poeta pisze również o „starcu z Lu (魯中叟)” – chodzi tu o Konfucjusza (który pochodził z państwa Lu), tak więc zrezygnowałem z tego zabiegu stylistycznego i w tłumaczeniu napisałem: „Stary Konfucjusz”.

Dalej w tym samym utworze napotykamy na wers, który w dosłownym przekładzie brzmi: „Chociaż feniksy nie przybyły (鳳鳥雖不至)”. Tak przetłumaczony wymagałby przypisu o tym, że pojawienie się feniksów (lub feniksa), było – jak głosi legenda – omenem zwiastującym nastanie dobrobytu i ładu społecznego. Zdecydowałem się rozwiązać tę metaforę w swoim przekładzie, pisząc: „Choć dobrobytu się zwiastun nie zjawił”.

Podobnie w poemacie Elegia dla samego siebie występuje dwuwiersz:

奢侈宋臣,儉笑王孫

który przetłumaczyłem następująco:

W trumnie ozdoba nie potrzebna żadna,
Lecz pogrzeb nago skromność to przesadna.

w bardziej dosłownym przekładzie brzmiałby on:

Trumna ministra z Song była zbyt ładna.
Pogrzeb Wangsuna to skromność przesadna.

Wybrawszy drugą opcje, musiałbym dodać dwa obszerne przypisy, aby wyjaśnić, o jakiego ministra z Song chodziło i dlaczego jego trumna była za ładna, oraz czemu Wangsun miał przesadnie skromny pogrzeb. Wybierając pierwszą wersje tłumaczenia, oszczędziłem Czytelnikowi dodatkowego kłopotu, jakim by zapewne było sięganie do objaśnień pod tekstem.

Niniejsza publikacja nie jest zbiorem wszystkich utworów Tao Yuanminga. Zamieściłem tutaj głównie jego wiersze (choć nie wszystkie) oraz dwa poematy fu, które zawierają w sobie tak poezję, jak i prozę poetycką. Pominąłem całkowicie prozę Tao Yuanminga sensu stricto.

Oprócz utworów Tao Yuanminga, zamieściłem też biografię poety, napisaną przez Xiao Tonga – młodo zmarłego niedoszłego cesarza Chin (cesarz został pośmiertnie), twórcę jednej z najsłynniejszych antologii piśmiennictwa chińskiego zatytułowanej Wybór tekstów (文選). 


1 Fragment przedmowy do wyboru wierszy Tao Yuanminga wydanego w 2012 r. Tekst został poprawiony. Planuję poprawić również całą publikację.

2 Procesy fonologiczne, jakie miały miejsce na przestrzeni wieków, nierzadko sprawiły, że rymujące się niegdyś wyrazy, dzisiaj już się nie rymują.

3 Ortografią, czyli zapisem alfabetycznym – którego nie należy mylić z pismem chińskim stosowanym na co dzień, gdyż to z kolei alfabetem nie jest, więc nie można mówić w jego przypadku o żadnej ortografii.

4 Bardziej szczegółowe omówienie zasad deklinacji chińskich nazw własnych, zob. mój wpis pt. Odmiana chińskich nazw własnych.

5 Baijiu tłumaczone jest czasem na języki europejskie jako „białe wino”, np. w menu wielu restauracji w Chinach, co jak się łatwo domyślić prowadzi do nieporozumień, jeżeli klient nie zna języka chińskiego, gdyż zamówiwszy białe wino, dostaje czystą wódkę.

6 Dla przykładu: 啤酒 pijiu = piwo; 紅酒 hongjiu= wino czerwone; 白葡萄酒 baiputaojiu = wino białe. Niektóre alkohole nie zawierają w swej nazwie członu jiu np. 伏特加 (futejia), czyli nasza wódka „czysta”, ale i one mogą być określane mianem jiu, bo jiu znaczy po prostu „alkohol”.

Komentarze

Popularne posty z tego bloga

Cao Xueqin, „Sen o czerwonych pawilonach” – rozdział I

Chińskie wierszy Miłosza problemy

„Polska” – sonet Alfreda Tennysona

Formularz kontaktowy

Nazwa

E-mail *

Wiadomość *